 |
| Maskhadov trong thời gian lẩn trốn sự truy sát của quân đội Nga. |
Maskhadov có tên đầy đủ là Aslan Aliyevitch Maskhadov, sinh ngày 21/9/1951 tại Kazakhstan, trong một gia đình người Chechnya lưu vong. Mãi đến năm 1957, cả gia đình mới quay trở về Chechnya sinh sống. Cuộc đời binh nghiệp của Maskhadov đánh dấu bằng năm 1972 khi tốt nghiệp Trường sĩ quan pháo binh Tbilisi và Học viện quân sự Leningrad. Sau đó, người này được điều tới Hungary và Litva công tác.
Hai năm sau, Maskhadov rút khỏi quân đội Nga với cấp bậc đại tá và trở thành tham mưu trưởng quân đội nước cộng hoà tự xưng của người Chechnya, do một cựu tướng lĩnh quân đội Liên Xô là Dzokhar Dudaev đứng đầu.
Từ đây, Maskhadov gắn liền số phận với tình hình chính trị và quân sự tại nước cộng hoà Chechnya thuộc Nga. Trong cuộc chiến đầu tiên của phiến quân đòi ly khai Chechnya chống quân đội Nga giai đoạn 1994-1996, người này đã đóng vai trò như một chỉ huy chiến binh có ảnh hưởng nhất trên chiến trường.
Aslan Maskhadov là thủ lĩnh phiến quân nhưng được đánh giá là có quan điểm ôn hoà. Năm 1996, người này chủ trương và dẫn đầu phái đoàn Chechnya tham gia hoà đàm với chính phủ Nga. Sau khi Dzokhar Dudaev bị tiêu diệt trong một chiến dịch đặc biệt của lực lượng an ninh Nga, ngày 17/10/1996 Maskhadov được bổ nhiệm làm thủ tướng lâm thời Chechnya và trở thành ứng viên tổng thống chạy đua với Shamil Basayev, một chỉ huy phiến quân khác cũng có rất nhiều ảnh hưởng.
 |
| Maskhadov bắt tay với Tổng thống Nga Boris Yeltsin tại điện Kremlin ngày 12/5/1997. |
Tháng 1/1997, Maskhadov giành chiến thắng áp đảo trong cuộc bầu cử tổng thống tại Chechnya với lời cam kết sẽ “củng cố độc lập của nhà nước Chechnya”. Các quan sát viên quốc tế tuyên bố cuộc bỏ phiếu đã diễn ra công bằng.
Tổng thống Nga khi đó là Boris Yeltsin gửi lời chúc mừng và Matxcơva khẳng định mong muốn xây dựng lại mối quan hệ với Chechnya. Tuy nhiên, Nga không cho phép Chechnya độc lập hoàn toàn và vẫn coi đây là một nước cộng hoà trực thuộc.
Sau chiến thắng trong cuộc bầu cử, Maskhadov hàn gắn chia rẽ bằng cách làm việc cùng Shamil Basayev, giao cho người này nắm chức quyền thủ tướng kiêm phó tư lệnh quân đội. Nhưng tới năm 1998, Basayev đã thiết lập một mạng lưới gồm các chỉ huy phiến quân có quan điểm bất đồng. Ngay sau đó, họ trở thành những thủ lĩnh và mỗi người cát cứ một phương trên khắp Chechnya.
 |
| Maskhadov trên cương vị tổng thống theo dõi lễ duyệt binh tại Grozny ngày 6/9/1999. |
Tình trạng phân tán khiến Maskhadov không còn khả năng lãnh đạo các chiến binh Chechnya cực đoan dưới quyền Basayev và các chỉ huy khác. Tình cảnh “trên bảo dưới không nghe” đã biến người này trở thành một lãnh đạo trên danh nghĩa và hoàn toàn không thể kiểm soát nổi tình hình Chechnya.
Năm 1999, phiến quân Chechnya vượt biên giới vào nước cộng hoà Dagestan thuộc Nga để âm mưu mở cuộc “thánh chiến” với người Nga. Matxcơva coi chiến binh Chechnya là những kẻ phải chịu trách nhiệm đối với làn sóng đánh bom khủng bố trên khắp nước Nga thời điểm đó.
Cùng năm 1999, Nga đưa quân đội trở lại Chechnya lần thứ hai và tuyên bố chính phủ khi đó của nước cộng hoà là bất hợp pháp. Sau những cuộc giao tranh ác liệt, Maskhadov bị loại khỏi quyền lực và buộc phải lẩn trốn. Ngay sau đó một chính quyền Chechnya thân Matxcơva đã được thành lập.
Sau sự kiện tổng thống Chechnya được Nga hậu thuẫn là Akhmad Kadyrov bị ám sát đúng ngày kỷ niệm chiến thắng phát xít tháng 5/2004, Maskhadov lên tiếng thề sẽ giết bất cứ ai lên thay thế. Trước đó, vụ bắt cóc con tin trong nhà hát ở Matxcơva tháng 10/2002 đã khiến Tổng thống Nga Vladimir Putin ra tuyên bố kiên quyết không đàm phán với các “phần tử khủng bố”, bao gồm cả tên này.
Vụ khủng hoảng con tin tại thành phố Beslan thuộc Bắc Ossetia tháng 9/2004 khiến chiến dịch truy bắt các phần tử đòi ly khai của Matxcơva được đẩy mạnh. Cơ quan an ninh Nga FSB treo thưởng 10 triệu USD cho ai cung cấp tin dẫn tới bắt giữ Maskhadov và trùm chỉ huy phiến quân Chechnya Shamil Basayev. Tháng trước, Maskhadov còn lên tiếng đề nghị hoà đàm với Nga, nhưng bị Matxcơva thẳng thừng bác bỏ.
Kết cục báo trước của thủ lĩnh phiến quân Chechnya được hiện thực hoá bằng chiến dịch đặc biệt của an ninh Nga tiến hành hôm qua tại Tolstoi-Yurt. Chỉ huy phiến quân bỏ mạng trong cuộc bao vây tại đây và hình ảnh thi thể đẫm máu của người này đã xuất hiện đồng loạt trên các kênh truyền hình Nga.
Đình Chính (theo Mosnews, CNN, BBC)
